Leiars melding

Vinteren har vore prega av diskusjonar med utgangspunkt i Martin Bech Holtes bok “Landet som ble for rikt” og Mario Draghis rapport med tittelen “The Future of European Competitiveness”. Begge peikar på utfordringar knytt til låg produktivitetsvekst. Draghi-rapporten tilrår mål om å lukke innovasjonsgapet, redusere forureining frå økonomiske aktivitetar, styrkje konkurranseevna og redusere avhengigheit, og styrkje tryggleiken.

Det er ingen tvil om at velfungerande konkurranse og låge etableringsbarrierar står sentralt i møte med desse utfordringane. På same måte som dette pregar arbeidsprogrammet til EU-kommisjonen på konkurranseområdet, har det og vore – og vil framleis vere – ein viktig del av Konkurransetilsynet sitt arbeid.

Sentralt i Konkurransetilsynets samfunnsoppdrag er arbeidet med å styrkje konkurransen. 2024 har vore prega av fleire tunge saker og viktige initiativ på alle dei områda dette arbeidet omfattar.

I august konkluderte Konkurransetilsynet i den såkalla prisjegersaka med å gi Coop, NorgesGruppen og Rema til saman 4,9 milliardar kroner i gebyr for brot på konkurranselova. Tilsynet fann at daglegvarekjedene sitt samarbeid om omfattande prisovervaking i kvarandre sine butikkar var ulovleg.

Gjermund Nese, fungerende konkurransedirektør.

Vidare varsla tilsynet to flyttebyrå om mogleg gebyr for ulovleg samarbeid. Tilsynet starta òg etterforsking av trafikkskular og avslutta ei etterforskingssak i apotekmarknaden. Desse sakene illustrerer at tilsynet handhevar føresegnene i konkurranselova i eit breitt spekter av marknader, med særleg fokus på prioriterte område som daglegvaremarknaden. Dette bidreg til at handhevinga verkar preventivt ved at føretak tek omsyn til konkurransereglane, og dermed avstår frå konkurranseskadeleg åtferd.

Tilsynet handhevar føresegnene i konkurranselova i eit breitt spekter av marknader, med særleg fokus på prioriterte område som daglegvaremarknaden.

Velfungerande konkurranse er særleg viktig i marknaden for offentlege tenestepensjonar. I 2022 gjennomførte tilsynet ei bevissikring hos Kommunal Landspensjonskasse (KLP). KLP leverer finans- og forsikringstenester til offentleg sektor og verksemder med tilknyting til denne sektoren. Konkurransetilsynet har i fleire kronikkar peika på at norske kommunar bør nytte moglegheita til å konkurranseutsetja pensjonsordningane sine. Pengane som blir sparte kan kommunane bruka på andre tenester til fordel for innbyggjarane. For å sikre velfungerande konkurranse i denne marknaden, er det viktig at ein dominerande aktør ikkje utnyttar marknadsposisjonen sin til å avgrense konkurransen. Dette var bakgrunnen for bevissikringa. Saka er kompleks, og arbeidet med å stadfeste eller avkrefte mistanken om lovbrot haldt fram i 2024.

Norske kommunar bør nytte moglegheita til å konkurranseutsetja pensjonsordningane sine. Pengane som blir sparte kan kommunane bruka på andre tenester til fordel for innbyggjarane.

Fusjonskontrollen er ein viktig del av tilsynet sitt ansvar. Den alminnelege meldeplikta, høvet til å påleggje melding og opplysningsplikta for særskilde marknader dannar eit informasjonsgrunnlag for å vurdere om føretakssamanslutningar kan få uheldige konkurransemessige verknader. I 2024 fekk Konkurransetilsynet 151 fusjonsmeldingar, der 97,35% prosent blei klarerte innan 25 dagars-fristen. Dei resterande måtte undersøkjast nærare. Blant desse var Norva24 Vest sitt oppkjøp av Vitek Miljø. Etter ei grundig vurdering konkluderte tilsynet med å forby oppkjøpet. Tilsynet fann at oppkjøpet ville føre til redusert konkurranse om tømme- og spyletenester i tidlegare Hordaland fylke, noko som kunne gi høgare prisar eller lågare kvalitet for kundane.

Konkurransetilsynet har òg vidareført krav om opplysningsplikt for aktørar i særleg konsentrerte marknader, også for mindre oppkjøp. Opplysningsplikta er eit viktig verkemiddel for å unngå høgare prisar og dårlegare tilbod til forbrukarane.

Daglegvaremarknaden har vore eit prioritert område for tilsynet i fleire år. I tillegg til aktiv handheving av konkurransereglane i verdikjeda for mat og daglegvarer, har tilsynet gitt faglege råd og tilrådingar for å styrkje konkurransen. Ein viktig del av dette arbeidet har vore analysen av innkjøpsprisane til daglegvarekjedene. Kartlegginga for 2023 som vart presentert i juni 2024, viste at forskjellane i innkjøpsprisar har blitt ytterlegare reduserte.

Konkurransetilsynets daglegvarerapport for 2023 gir ei breiare skildring av konkurransesituasjonen i marknaden. Rapporten for 2023 vart presentert tidleg i 2024 og fekk stor merksemd. Rapporten vurderer mellom anna daglegvarekjedene sine strategiar for butikketablering og graden av lokal konkurranse.

Konkurransetilsynet har òg gitt høyringssvar knytt til verdikjeda for daglegvarer, mellom anna om konkurranseutfordringar ved modellar for fastsetjing av pris for mjølk. I tillegg har tilsynet kartlagt lønnsemda i daglegvaremarknaden. Kartlegginga viste få teikn til at daglegvareaktørane utnytta koronapandemien eller krigen i Ukraina til å auke prisane, men synte at lønnsemda er høgare enn venta i ein marknad med hard konkurranse.

Mot slutten av året vedtok tilsynet å ikkje forlengja dei avhjelpande tiltaka som vart vedteke i ei sak mot Foodora frå 2022. Tiltaka hindra Foodora i å ha eksklusivavtaler og ekskluderande praksis ovanfor restaurantar ved bruk av matbestillingsplattforma deira. Konkurransen i marknaden for matbestillingsplattform har sidan blitt styrkt, særleg ved at konkurrenten Wolt har vakse mykje. Tilsynet fann derfor at det ikkje var nødvendig å forlengje tiltaka.

Konkurransetilsynet har òg vore aktive i arbeidet med å formidla kunnskap om konkurranselova.. Vi har sendt 12 høyringssvar, og vore synleg i media der vi har vore omtala 4652 gonger i pressa. Vi har skrive elleve kronikkar, halde to konferansar, og vi har halde ein rekke webinarer og foredrag.

I desember 2024 vedtok Stortinget ei endring i konkurranselova som gir Konkurransetilsynet eit nytt verkemiddel – marknadsetterforsking – som kan bidra til betre konkurranse, lågare prisar og betre utval. Det nye regelverket trer i kraft 1. juli 2025. Tidlegare har ikkje tilsynet kunne gripa inn mot konkurranseproblem med mindre det har vore brot på konkurranselova. Marknadsetterforsking endrar dette og inneber at tilsynet, etter ei grundig undersøking, kan vedta målretta tiltak for å styrkje konkurransen dersom det blir avdekt alvorlege konkurranseproblem. Verktøyet kan til dømes nyttast for å korrigere strukturelle forhold som avgrensar moglegheitene for velfungerande konkurranse. Sjølv om dette er eit viktig og godt tillegg til tilsynet sine verkemiddel, krev det òg auka ressursar for at det skal fungere etter intensjonen. Manglande ressursar til å nytte verktøyet kan òg ha negative konsekvensar for dei eksisterande handhevingsoppgåvene til tilsynet.

Den viktigaste ressursen for Konkurransetilsynet er ein kompetent stab av medarbeidarar. I 2024 har det vore særleg fokus på kompetanseutvikling, spesielt innan leiing på ulike nivå og prosjektleiing. For tilsynet er det òg viktig å ha eit godt ytringsklima, der medarbeidarane opplever at det er trygt å seia frå om ulike forhold. I byrjinga av året gjennomførte tilsynet ei undersøking blant medarbeidarane for å kartleggje dette. Målet er å gjere tilsynet til ein god, trygg og attraktiv arbeidsplass. Dette vil stå sentralt i det medarbeidarretta arbeidet til tilsynet i 2025.

Bergen, 15. mars 2025

Gjermund Nese
Fungerande konkurransedirektør